26 December 2019
Last Update: 2019-12-26 00:00:00
ਸਾਲ10,ਅੰਕ93,26ਦਸੰਬਰ2019

ਵੀਡੀਓ ਕਾਲਮ

ਇਹ ਵੀਡੀਓ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਵਿਖੇ ਕਾਰ ਸੇਵਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਪਿਆਊ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਿਆਊ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਕੇਜਰੀਵਾਲ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਉਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਸਤਿਆਂ ਢਾਹੁਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਇਹ ਵੀਡੀਓ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੀਸ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦੁਬਾਰਾ ਬਣਾਈ ਗਈ ਪਿਆਊ ਕਾਰਣ ਅਦਾਲਤ ਵਲੋਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ।

ਦਿੱਲੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵਲੋਂ 13 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕ ਪਿਆਊ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਸਨਿਮਰ ਸੱਦਾ। ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਜਾਰੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੀਰਤਨ ਸਮੇਤ ਸਮੁੱਚੇ ਪ੍ਬੰਧ ਦੀ ਸੇਵਾ ਗੁਰਮਤਿ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਬੀਬੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤਾ।

ਸ. ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ.ਕੇ. ਦਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਸਮੇਂ 14ਨਵੰਬਰ 2016 ਦੇ ਦਿਨ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ ਹਾਲ ਵਿਚ ਸਜੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਭਾਸ਼ਨ

ਇਹ ਵੀਡਿਓ ਦਿੱਲੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵਲੋਂ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੇ 350ਵੇਂ ਪ੍ਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਪਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ।

ਇਹ  ਵੀਡੀਉ  ਸਰਨਾ ਭਰਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਸ.ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ.ਕੇ., ਉੁਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਉਤੇ ਮੁੱਦਾ ਵਿਹੀਨ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਜੁਆਬ ਵਿਚ ਹੈ। ਸ.ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ.ਕੇ. ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਦਿਆਂ ਉਤੇ  ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਅਾਪਣੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਜਥੇਦਾਰ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿਤਾ ਹੈ।

 ਸ.ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ.ਕੇ. ਸਮੂਹ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ 22 ਦਸੰਬਰ, 2016 ਨੂੰ 11 ਵਜੇ ਤੋਂ 12 ਵਜੇ ਤਕ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਜਪੁ ਜੀ ਅਤੇ ਚੌਪਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ

ਇਹ ਵੀਡਿਉ ਨਵੰਬਰ, 1984 ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਿੰਘਾਂ, ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਅਤੇ ਭੁਝੰਗੀਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵਲੋਂ ਉਸਾਰੀ ਗਈ ਸੱਚ ਦੀ ਕੰਧ ਸਬੰਧੀ ਹੈ

 

ਸ. ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ.ਕੇ., ਪ੍ਧਾਨ, ਸਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਿੱਲੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲੀ ਫਤਹਿ ਲਈ ਸਮੂਹ ਵੋਟਰਾਂ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ

ਦਿੱਲੀ ਫਤਹਿ ਦਿਵਸ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦਿਆਂ 25ਮਾਰਚ,2017 ਦੇ ਦਿਨ ਲਾਲ ਕਿਲਾ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਗੁਰਮਤਿ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਰਿਕਾਰਡਿੰਗ

 

 

ਸਾਲ10,ਅੰਕ93,26ਦਸੰਬਰ2019                                                     

ਪੋਹ(ਵਦੀ)ਮੱਸਿਆ,ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ 551. 

  ਅੱਜ ਦਾ ਵਿਚਾਰ . 

ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਹੱਕ ਮੰਨਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਹਰ ਪੜਾਅ ਉਤੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਗੌਤਮ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਬੇਕਸੂਰ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਚੱਕੀ ਵਿਚ ਪਿਸਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾਜਨਮ ਤੋਂ ਮਰਨ ਤਕ ਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨਿਤ ਨਵੀਂ ਮੁਸੀਬਤ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਜੀਊਣ ਲਈ ਲੋੜਾਂ ਤਾਂ ਬੇਸ਼ੱਕ ਬਹੁਤ ਥੋੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਸਭਿਅਕ ਦਿਸਣ ਦੇ ਲਾਲਚਵੱਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਮਿਤ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰੇਕ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪੜ ਵੇਲਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਿਅਂ ਕਈਆਂ ਦੇ ਤਾਂ ਮਹਿਲ ਉਸਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਈ ਢਿੱਡ ਭਰਨੋਂ ਵੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਦਇਆ, ਹਮਦਰਦੀ, ਤਰਸ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਢਿੱਡ ਭਰਣ ਲਈ ਭੁੱਖੇ ਦਾਨੀਆਂ ਦੇ ਦਰ  ਉਤੇ ਜਾਣ ਲਗੇ। ਸਰਦਿਆਂ ਪੁੱਜਦਿਆਂ ਨੇ ਭੁੱਖਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਖੁਆਉਣ ਦਾ ਪੁੰਨ ਖੱਟਣ ਵਿਚ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਲਾਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਮਾਨ ਸਨਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਸ਼ੋਹਰਤ ਵੱਧਦੀ  ਸੀ ਪਰ ਮੰਗਣਾ ਕਈ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦੀ ਜੜ ਹੈਮੰਗਤੇ ਦੀ ਕੋਈ ਇਜ਼ਤ, ਮਾਨ ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਹੋਈ ਹੈ ਪਰ ਮੰਗਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ ਹੀ ਗਿਆ ਹੈ- ਮੰਗਣ ਗਿਆ ਸੋ ਮਰ ਗਿਆ, ਮੰਗਣ ਮੂਲ ਨਾ ਜਾਇ

ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਾਣ ਸਨਮਾਨ  ਲਈ ਜਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮੌਲਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।

  ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ-90 .

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਸੀ। ਇਙ ਅਸਮਾਨਤਾ ਭਾਵੇਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਕਰਕੇ ਸੀ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਅਮੀਰੀ-ਗਰੀਬੀ ਕਰਕੇ। ਅਸਮਾਨਤਾ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਖੁਦ ਉੱਚੀ ਕੁਲ (ਬੇਦੀ ਖੱਤਰੀ) ਵਿੱਚ ਅਥਏ ਅਮੀਰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇਂ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਿਤਾ ਅਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਪਟਵਾਰੀ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਟਵਾਰੀ ਦੀ ਪਦਵੀਂ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਪਦਵੀਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਅਮੀਰੀ ਪੱਖੋਂ ਤਾਂ ਤਕੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਸੀ ਸਗੋਂ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅਸਰ-ਰਸੂਖ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਉੱਚੇ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੀ ਘਿਨਾਉਣੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਈ ਅਥੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੀਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀ ਦਰਸਾਇਆ। ਇਕ ਵਾਰ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਗੋਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਦੱਸਣ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਨਾਨਕ ਹੈ, ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਂ ਜਪ ਕੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗਿਆਨ ਪਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਕੁਲ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਨੀਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਥੀ ਅਖਵਾ ਰਹੇ ਹਨ......

ਆਖਣ ਸਿਧ ਸੁਣ ਬਾਲਿਆ ਅਪਣਾ ਨਾਉਂ ਤੁਮ ਦੇਹੁ ਬਤਾਈ।

ਬਾਬਾ ਆਖੇ ਨਾਥ ਜੀ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਜਪੋ ਗਤਿ ਪਾਈ।

ਨੀਚ ਕਹਾਇ ਊਚ ਘਰ ਆਈ।

  ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅੱਜ ..

26 ਦਸੰਬਰ.

ਅੱਜ ਦੇ ਦਿਨ ਵਾਪਰੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ :

= ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ

= ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰਨੀ ਸਦਾ ਕੌਰ ਅਤੇ ਸ. ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੇ

    ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ (1802 ਈ.)

= ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਵਿਉਪਾਰਕ ਸੰਧੀ ਹੋਈ (1832 ਈ.)

= ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ (1902 ਈ.)

ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ

ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲਤ ਮਨੌਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 13 ਪੋਹ,  ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਸੰਮਤ 1762 ਦੇ ਦਿਨ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੀਵਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਵਿਚ ਚਿਣ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਜੋੜ ਮੇਲਾ 26 ਤੋਂ 28 ਦਸੰਬਰ, (2007 ਈ.) ਨੂੰ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮਨਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਅਲੋਕਾਰੀ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿਚ ਕਰੂਰ ਤੋਂ ਕਰੂਰ ਹਾਕਮ ਹੋਏ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜ਼ੁਲਮ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਗੱਲ ਵਿਚ ਪਵਾਉਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਸਿੱਧ ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਅਠਾਰਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਜੈ ਸੰਘ ਨੂੰ ਹੱਥੀਂ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰੇ। ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਕਲੇਜਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਦੇ ਸਮਾਚਾਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ ਪਰ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦਾ ਇਕੋ ਇਕ ਮਾਮਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਹੈ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸੱਤ ਅਤੇ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਉਤੇ ਬਾਕਾਇਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ  ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ ਗਈ।

ਇਸ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕੇ ਦੀ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦੋਵਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਸੱਤ ਅਤੇ ਨੌਂ ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਚਾਕਲੇਟ ਦੇ ਡੱਬਿਆਂ ਅਤੇ ਖਿਡਾਉਣਿਆਂ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਾਨ ਲਾਭ ਸਬੰਧੀ ਸੋਚਣ ਦੀ ਇਹ ਉਮਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਵੱਸ ਇਸ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਣੇ ਜ਼ਰੂਰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਹੈ ਪਰ ਵਿਦਿਅਕ ਮਾਹਰ ਬਸਤਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਖੇਡਣ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦੇਣਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਅੰਦਰ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਝ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਸਾਡੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ। ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰੜ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਾਦੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਤੋਂ ਮਿਲੀ। ਉਂਝ ਤਾਂ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਸੀ : ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ, ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਇਸ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਮਿਲੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਉਤੇ ਤਾਂ ਅਚੰਭਾ ਜਾਂ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਲੋਕਾਰ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਹੈ।

ਇੰਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਿਆ। ਸਰਹਿੰਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਸਬੱਬ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਮੰਨਣ ਵਿਚ ਤਾਂ ਝਿਝਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਆਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਕਾਰਣ ਲਿਆ। ਸਰਹਿੰਦ ਉਤੇ ਹਮਲੇ ਦਾ ਕਾਰਣ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਤੋਰਨਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਲਈ ਸਰਹਿੰਦ ਏਸੇ ਲਈ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਏਥੇ ਜ਼ਾਲਮ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨੇ ਅਬੋਧ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਕਰਕੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹਮਦਰਦੀ ਤਾਂ ਸੀ ਨਹੀਂ। ਸਾਰੇ ਦੱਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿਚ ਲਾਹਨਤਾਂ ਹੀ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸਜ਼ਾ ਉਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਕੋਈ ਜਲਾਦ ਰਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਉਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਲਾਦਾਂ ਸਾਸ਼ਲ ਬੇਗ ਅਤੇ ਬਾਸ਼ਲ ਬੇਗ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਲਾਭ ਦੇ ਕੇ ਸਜ਼ਾ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਉਤੇ ਹਮਲੇ ਲਈ ਇਕ ਝੰਡੇ ਹੇਠ ਲਿਆਉਣ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਸਿੱਖ ਉਸ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਪਲਟ ਦੇਣਾ ਲੋਚਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੱਚੇ, ਬੁੱਢੇ ਦੀ ਤਮੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਤਾਂ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਹੀ ''ਗੁਰੂ ਮਾਰੀ" ਦੇ ਲਕਬ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਉਜਾੜਣਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮੰਤਵ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਸਰਹਿੰਦ ਤੋਂ ਲੰਘਦੇ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕ ਇੱਟੇ ਸੁੱਟਕੇ ਆਪਣੀ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਸਾਕੇ ਸਬੰਧੀ ਨਫ਼ਰਤ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਹਿੰਦ ਫਤਹਿ ਪਿਛੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਉਜਾੜਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ ਪਰ ਇਹ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਤਾਂ ਛੱਪੜ-ਝਿੜੀ ਦੇ  ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਮੀਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰਹਿੰਦ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਦਿੱਲੀ ਕੂਚ ਕਰ ਗਏ ਸਨ। ਨਵਾਬ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨ ਵਾਲਾ ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਜ਼ਰੂਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਕਾਬੂ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਂ ਕੀਤੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿਤੀ। ਇਹ 1710 ਈ. ਦੀ ਘਟਨਾ ਸੀ।

ਲਗਭਗ ਪੰਜਾਹ ਸਾਲ ਤਕ ਸਿੱਖ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਉਜਾੜਣ ਦੀ ਤਾਕ ਵਿਚ ਰਹੇ। ਇਹ ਮੌਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1764 ਈ. ਵਿਚ ਮਿਲਿਆ।

ਜਨਵਰੀ, 1764 ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਲੁੱਟਿਆ। ਏਥੋਂ ਚਲ ਕੇ ਉਹ ਮੋਰਿੰਡੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਖੇੜੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਪੰਡਤ ਗੰਗਾ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਕਾਰਣ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਬਾਹਮਣ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਏਸੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਵਾਸੀ ਸੀ। ਗੰਗੂ ਤਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਪਿਛੋਂ ਹੀ ਮੁਗਲ ਹਾਕਮਾਂ ਮਾਰ ਦਿਤਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਂ ਸੋਧ ਦਿਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਪਿੰਡ ਵੀ ਸਿੰਘਾਂ ਲੁੱਟ ਲਿਆ।

ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਮੋਰਿੰਡੇ ਨੂੰ ਜਾ ਘੇਰਿਆ । ਉਹ ਜਾਨੀ ਖਾਂ, ਮਾਨੀ ਖਾਂ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰੰਘੜਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬੂਹੇ ਬੰਦ ਕਰ ਲਏ ਅਤੇ ਅੰਦਰ ਆਕੀ ਹੋ ਬੈਠੇ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉਦਾਲੇ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਲੱਟ ਲਿਆ। ਫੇਰ ਸ਼ਹਿਰ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਬੂਹੇ ਤੋੜ ਕੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਵੜੇ। ਜਾਨੀ ਖਾਂ, ਮਾਨੀ ਖਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸ਼ਹਿਰ ਇਹ ਵੀ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ।

ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜ਼ੈਨ ਖਾਂ ਦਾ ਦੀਵਾਨ ਲੱਛਮੀ ਨਾਰਾਇਣ ਕੁਮਲੀ ਬੈਠਾ ਮਾਮਲਾ ਉਗਰਾਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਦੀਵਾਨ ਜਾਨ ਬਚਾ ਕੇ ਨੱਸ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਡੇਰਾ ਲੁੱਟਿਆ ਗਿਆ।

14 ਜਨਵਰੀ, 1764 ਦੇ ਦਿਨ ਸਿੰਘਾਂ ਸਰਹਿੰਦ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਜ਼ੈਨ ਖਾਂ ਖੁਦ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੇ ਆਇਆ। ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਲੜ੍ਹਾਈ ਹੋਈ। ਜ਼ੈਨ ਖਾਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ । ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਵੱਢ ਕੇ ਥਰਾਜ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਜਾ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਸੈਦ ਖਾਂ ਅਤੇ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਂ (ਦੋਵੇਂ ਜਰਨੈਲ) ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਅਫ਼ਗਾਨ ਫੌਜ ਜਿਧਰ ਮੂੰਹ ਆਇਆ, ਨੱਸ ਗਈ। ਬਹੁਤੀ ਫੌਜ ਏਸ ਲੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਈ।

ਜੇਤੂ ਸਿੰਘ ''ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ" ਦੇ ਜੈਕਾਰੇ ਛੱਡਦੇ ਸਰਹਿੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾ ਵੜੇ। ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਲੁੱਟਿਆ ਅਤੇ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ। ਘਰਾਂ ਦੇ ਫ਼ਰਸ਼ ਪੁੱਟੇ ਗਏ, ਛੱਤਾਂ ਢਾਹੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਵੱਸਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਖੋਲਿਆਂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਿਆ।

ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਲ ਮੂੰਹ ਕੀਤਾ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਢਾਹ ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉਪਰ ਖੋਤਿਆਂ ਦਾ ਹੱਲ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈ ਕੇ ਜਿਸ ਥਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਓਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸਰਹਿੰਦ ਫ਼ਤਹਿ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨੇਸਤਾਬੂਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ।

ਪਰ ਉਪਰੋਕਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਆਉਣਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਗੌਰਵ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੂਤ ਨਾਕਾਫ਼ੀ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ''ਜ਼ਫਰਨਾਮੇ" ਵਿਚ ਇਸ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ, ''ਕੀ ਹੋਇਆ ਜੇ ਮੇਰੇ ਚਾਰ ਬੱਚੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਅਜੇ ਕੁੰਡਲੀਆ ਸੱਪ (ਖਾਲਸਾ) ਤਾਂ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ।" ਇਥੋਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦਾ ਪਤਾ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈਆ।

ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕਿਸੇ ਮੁਸਲਿਮ ਉਲੇਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ ਤੋਂ ਉਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ (ਬੱਚੇ) ਨੂੰ ਮੌਤ  ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਨੂੰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸਲਾਮ ਉਂਝ ਵੀ ਕੰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਕੰਨ, ਹੱਥ ਦੀ ਥਾਂ ਹੱਥ ਅਤੇ ਸਿਰ ਦੀ ਥਾਂਾ ਸਿਰ ਲੈਣ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਕੱਟ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਕੋ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਕਿਸੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਲੋਂ ਨਿੱਜੀ ਬਦਲਾ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਰੇਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ਰਮਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਸਿੱਖਾਂ ਵੀ ਆਮ ਮਾਨਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨੀਹਾਂ ਵਿਚ ਚਿਣ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਚਰਚਾ ਗਿਆਨੀ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1841 ਈ.) ਵਿਚ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਕਵੀ ਸੈਨਾਪਤੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸੋਭਾ (1711 ਈ.) ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡੇ ਤਿੰਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਚਮਕੌਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਲੜੇ। ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਫੜ ਲਏ ਗਏ ਅਤੇ ਸਰਹਿੰਦ ਲਿਆ ਕੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਤਹਿ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜ ਦੇ ਘੇਰ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਗਏ।

ਭਾਈ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ, ਕਵੀ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਿਆਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅੰਤਰ ਹੈ ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਤਾਂ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਵਰਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵੀ ਜੇ ਇਕ ਮੱਤ ਹੋ ਕੇ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਜੋਗੇ ਨਹੀਂ ਹਨ ਤਾਂ ਬਾਕੀਆਂ ਤੋਂ ਕੀ ਉਮੀਦ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ?

ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਸਬੰਧੀ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਆਚਰਣ ਅਨੁਸਾਰੀ ਨਹੀਂ। ਮਾਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰੇ ਦੀਆਂ ਲੜ੍ਹਾਈਆਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਪਤੀ ਦੇ ਚੰਗੇ ਮਾੜੇ ਦਿਨ ਵੀ ਦੇਖੇ, ਪਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੁੰਦੇ ਸੁਣਿਆ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਯੁੱਧ ਦੇਖੇ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਸ਼ਿਕਨ ਨਹੀਂ ਪਈ। ਉਸੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਕਹਿਣ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਆਤਮਘਾਤ ਕਰ ਲਿਆ ਤਾਂ ਕੌਣ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇਗਾ

  ਸੱਚ ਦਾ ਮਾਰਤੰਡ  .   

ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਅਹਿਮ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ

ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਸ. ਭਾਨ ਸਿੰਘ-2

ਪ੍ਰਸ਼ਨ—ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਸ ਖਾਣ ਲਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਸੀ ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਸ ਪੀਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਆਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ ? ਤੁਸੀ ਕਿਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਓ ?

ਉੱਤਰ—ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਤਨੇ ਵੱਡੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਬਿਲਕੁਲ ਭੁੱਖੇ ਰਹੇ। ਪੀਣ ਲਈ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇਕ ਤੁਬਕਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਬਿਜਲੀ- ਸਟੇਸ਼ਨ (ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ) ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਗੋਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਅਨੁਮਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਇਹ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰ ਰਹੇ ਸਾਂ। 6 ਜੂਨ ਸਵੇਰੇ ਤਿੰਨ ਵਜੇ ਸਾਡਾ ਕਮਰਾ ਜ਼ੋਰ- ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਖੜਕਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤਿੱਖੇ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲਣ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਫੌਜੀ ਕਮਾਡੋ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਇਸ ਕਮਰੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਦਮ ਉਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲਵਲ ਚਲੇ ਗਏ ਪਰ ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਮਗਰੋਂ ਫਿਰ ਸਾਡੇ ਕਮਰੇ ਨੂੰ ਆ ਕੇ ਜ਼ੋਰ- ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਭੰਨਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਕੀ-ਟਾਕੀ ਸੌਂਟ ਸੀ ਜਿਸ ਉਤੇ ਉਹ ਹਰ ਇਕ ਮਿੰਟ ਪਿਛੋਂ ਆਪਣਏ ਸਬੰਧਤ ਅਫਸਰ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਅਥੇ ਅੱਗੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਐਕਸ਼ਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਲੈਂਦੇ। ਅਸੀਂ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਜਰ ਰੈਕ ਦਾ ਇਕ ਅਫ਼ਸਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਫੌਜੀ ਹਉਮੈ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਗੋਵਾਲ, ਸ. ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਫੌਜ ਦੀ ਹਿਰਸਤ ਵਿੱਚ ਹਾਂ ਤੇ ਹਿਲਣ ਜੁਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰੀਏ। ਸਾਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਤੇ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਜਗਾ ਵਿੱਚ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਥੇ ਕਾਫੀ ਸੰਗਤ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਜਦ ਸਾਡਾ ਸੰਤ ਲੋਗੌਵਾਲ, ਸ. ਟੌਹੜਾ ਸਮੇਤ 10 ਆਦਮੀਆਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਫਲਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਤਦ ਅਚਾਨਕ ਉਥੇ ਇਕ ਹੈਂਡ ਗਰਨੇਡ ਫਟਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਗੋਵਾਲ ਅਤੇ ਸ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਤਾਂ ਬਚ ਗਏ ਪਰ ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੌਗੋਵਾਲ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਸਕੱਤਰ ਸ. ਬੱਗਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਥਾਂ ਤੇ ਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ—ਕੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਟੂਡੌਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਦੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਸ. ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਮੇਂ ਇਹ ਕੰਮ ਸੌਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸੰਤ ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲੋਗੋਵਾਲ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਣ।

ਉੱਤਰ—ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸੰਭਵ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਅਚਾਨਕ ਫੌਜ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਗਰਨੇਡ ਫਟਣਾ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਉਤੇ ਸੋਚੇ ਜਾ ਸਕਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਫੌਜ ਨੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਖੰਡ ਕੀਰਤਨੀ ਜਥੇ ਦੀ ਬੀਬੀ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਿਆ। ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿਰਸਤ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਪਿਛੋਂ ਪੁਠੇ ਸਿੱਧੇ ਰਸਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਛਪਰ ਕੋਲ ਲੈ ਗਏ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਮਸ਼ੀਨ ਗੰਨਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਭਿਆਨਕ ਫਾਇਰਿੰਗ ਹੋਈ ਕਿ ਆਤਮ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 70 ਮੌਕੇ ਤੇ ਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਜਿਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸਾਬਕਾ ਸਕੱਤਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ ਮੈਨੂੰ ਤੇ ਹੋਰ ਸੱਜਣਾਂ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ 9 ਵਜੇ ਉਥੋਂ ਕੱਢਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਛਾਉਣੀ ਤੇ ਸੈਂਟਰਲ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ—ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਬਾਰੇ ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹੋ ਕਿ ਇਸ ਗਰਨੇਡ ਦੇ ਫਟਣ ਦਾ ਉਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਹੈ।

ਉੱਤਰ—ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਉਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਕਿਸੇ ਤਰਾਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਪਾਸੋਂ ਉਹ ਇਹ ਛਾਉਣੀ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਲੌਗੋਵਾਲ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇ ਕਿਉਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਆਪਣਏ ਚਾਰ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਆ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ।

ਪ੍ਰਸ਼ਨ—ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੁਪਲੈਕਸ ਉਤੇ ਫਾਇਰਿੰਗ ਕਦੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਈ ?

ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਕੰਪਲੈਕਸ ਤੋ 4 ਜੂਨ ਨੂੰ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਹੀ ਫਾਇਰਿੰਗ ਆਰੰਭ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। 5 ਜੂਨ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਸੱਚਖੰਡ ਅੰਦਰ 25 ਸੇਵਾਦਾਰ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ, ਕੁਝ ਰਾਗੀ ਸਿੰਘ, ਪਾਠੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਸਨ। ਰਾਗੀ ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੋ ਕਿ ਪਿੰਡ ਪੁਰੇਵਾਲ ਤੇ ਫਖੰਡ ਕੀਰਤਨੀ ਜਥੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰਖਦੇ ਸਨ, ਕਾਰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ। ਸਵਰਨ ਮੰਦਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਖੂਨ ਨਾ ਡੁਲੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਿ ਕੀ ਪੌੜੀ ਕੇਲ ਚੁਕ ਕੇ ਲੈ ਆਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ-ਕੋਈ ਸਵਾਸ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਦਾ ਜਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਸ਼ਾਇਦ ਕਈ ਘੰਟੇ ਲਗਾਤਾਰ ਖੂਨ ਵਗਦਾ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਉਥੇ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ। ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਹਜ਼ੂਰੀ ਰਾਗੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 5 ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਰਾਤ 8 ਵਜੇ ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਉਢੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਭਾਈ ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮਾ ਸਿੰਘ (ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਹੀਣ) ਸਨ। ਇਕ ਗਰੰਥੀ ਸਾਹਿਬ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਕ ਗੋਲੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ। ਤਤੀਰੀਆਂ ਵਗਦੇ ਖੂਨ ਵਾਲਾ ਹੱਥ ਪਾਵਣ ਬੀੜ ਨੂੰ ਜਾ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਉਥੇ ਇਹ ਸਦੀਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪੈ ਗਏ। ਉਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਲ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਈ ਹੱਥ- ਲਿਖਤ ਬੀੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਨੇ ਭੁੱਖੇ ਪਿਆਸੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। 6 ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੈਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕੈਦ ਕੱਟੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਫਰਸ਼ਾਂ ਤੇ ਕਲੀਨ ਚੁਕ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਕੰਧਾਂ ਨਾਲ ਖੜੇ ਕਰ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵਰਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। 6 ਜੂਨ ਤੱਕ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਵਨ ਮਰਯਾਦਾ ਭੰਗ ਰਹੀ ਅਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਆਤਮਿਕ ਸਰੂਪ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੋਲੀ ਲਗ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੋਲੀਆਂ ਲਗੀਆਂ। ਉਪਰਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਜਿਥੇ ਪਾਵਨ ਦੀਵਾਰਾਂ ਉਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਕਾਸ਼ਈ ਦਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਥੇ ਵੀ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਉਪਰ ਲਗੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਚਕਨਾ-ਚੂਰ ਹਨ।

  ਖਬਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ .

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ

ਦਾ ਸੰਗਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੇਠ

ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 45 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪੱਵਿਤਰ ਯਾਦ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਸ਼ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਦਸਣ ਅਨੁਸਾਰ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਲਹਿੰਦੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਬਾਹੀ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ। ਇਲਾਕਾ ਪਹਾੜੀ ਹੈ। ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਚਸ਼ਮੇ ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਰੱਬ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਪਾਸ ਹੀ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਬਨਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਵਿਚ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਇਕ ਚਸ਼ਮੇਂ ਨੇੜੇ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਡੇਰਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮਾਨਤਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਵਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਰਾਪਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦਿਆਂ ਵਲੀ ਦੀ ਈਨ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।

ਵੈਸਾਖ, ਸੰਮਤ 1578 ਬਿਕ੍ਮੀ (1521 ਈ.) ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਸੀ। ਪਹਾੜੀ ਥੱਲੇ, ਇਕ ਪਿਪਲ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ, ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਨੇ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਗਾਇਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਪਰੇਮੀ ਇਕੱਤਰ ਹੋਣ ਲਗੇ। ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮੰਨਤ ਹੁੰਦੀ ਵੇਖ ਬਹੁਤ ਕਰੋਧਵਾਨ ਹੋਣ ਲਗਾ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਰਦਾਨੇ ਨੂੰ ਪਿਆਸ ਲੱਗਣ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਵਲੀ ਪਾਸ ਭੇਜਿਆ। ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਨੇ ਹਰ ਵਾਰ ਪਾਣੀ ਦੇਣੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿਤੀ ਸਗੋਂ ਬੁਰਾ ਭਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ। ਮਰਦਾਨੇ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਮੰਗਿਆ ਤਾਂ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਨੇ ਮੇਹਣਾ ਦਿਤਾ, “ਜਿਸ ਫਕੀਰ ਦਾ ਤੂੰ ਮੁਰੀਦ ਹੈਂ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪਿਆ ਸਕਦਾ?  

ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਮਰਦਾਨਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਕਹਿਣ ਲਗਾ, “ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ! ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਪਿਆਸਾ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਹਉਮੈ-ਗ੍ਸਤ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਪਾਸ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ।" ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹੱਸ ਕੇ ਬੋਲੇ, “ਮਰਦਾਨਿਆਂ ! ਕਰਤਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਅਤੇ ਜਲ ਛੱਕ।" ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲਾਗਿਉਂ ਇਕ ਪੱਥਰ ਹਟਾਇਆ, ਜਿਥੋਂ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਦਾ ਅਮੁੱਕ ਸੋਮਾ ਫੁੱਟ ਪਿਆ। ਮਰਦਾਨੇ ਨੇ ਜਲ ਛੱਕਿਆ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਕੀਤਾ।

ਉੱਧਰ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਦਾ ਚਸ਼ਮਾਂ ਨਿਭਾਗੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕ ਗਿਆ। ਇਹ ਕੌਤਕ ਵੇਖ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਨੇ ਕਹਿਰਵਾਨ ਹੋ, ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲ ਇਕ ਵੱਡਾ ਪੱਥਰ ਰੇੜ ਦਿਤਾ। ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਪੱਥਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੰਜੇ ਨਾਲ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਉਸ ਪੱਥਰ ਉਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਪੰਜੇ ਦਾ ਅਮਿੱਟ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉੱਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਿਸ਼ਮਾ ਤੱਕ ਵਲੀ ਕੰਧਾਰੀ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਭੌਰਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਪੰਜੇ ਨੂੰ ਮਿਟਾਣ ਦੇ ਕਈ ਯਤਨ ਹੋਏ ਪਰ ਰਹਿਓ ਸੁ ਚਿੰਨ, ਹਾਰ ਗਏ ਕਈ' ਇਹ ਪੂਜਣਯੋਗ ਅਸਥਾਨ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਪ੍ਸਿੱਧ ਜਰਨੈਲ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ ਨੇ ਸਿੰਧ ਨੂੰ ਫਤਿਹ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਉਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰ ਬਣਵਾਇਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਬੰਧ ਜੱਦੀ ਪੁਰਸ਼ੀ ਮਹੰਤਾਂ ਕੋਲ ਸੀ। ਜਦੋਂ 1920 ਈ. ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਮਹੰਤ ਮਿੱਠਾ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਪ੍ਬੰਧਕ ਸੀ। ਉਹ 14 ਨਵੰਬਰ (1920 ਈ.) ਨੂੰ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਮਹੰਤ ਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਜਥੇਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ 24 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇਕ ਜੱਥਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਾ। ਇਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰਮਰਿਆਦਾ ਦੇ ਉਲੰਘਣ ਅਤੇ ਮਹੰਤ ਦੇ ਗੁਰਗਿਆਂ ਵਲੋਂ ਗੁੰਡਾਗਰਦੀ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਾਇਤਾਂ ਆਮ ਸਨ। ਮਹੰਤ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਕ ਹਿੰਦੂ ਹਲਵਾਈ ਨੂੰ ਕੜਾਹ ਪ੍ਸਾਦਿ ਦਾ ਠੇਕਾ ਦਿਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਦੁੱਧ ਦਹੀਂ ਵੀ ਵੇਚਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿਗਰਟ ਤੰਬਾਕੂ ਦਾ ਧੰਧਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਕੜਾਹ ਪ੍ਸਾਦਿ ਤਿਆਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁੱਚ ਅਤੇ ਪੱਵਿਤਰਤਾ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮਹੰਤ ਦੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਝਗੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਕ ਵਾਰ ਗੋਲੀ ਚਲਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਵੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਛਪੀ ਸੀ।

ਜਥੇਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਬੰਧ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਹੀ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਦਿਆਂ ਹੀ ਜੱਥੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਜੱਥੇ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਭਿਨਕ ਮਿਲਦਿਆਂ ਹੀ ਪ੍ਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਕੈਮਲਪੁਰ ਤੋਂ ਪੁਲਿਸ ਮੰਗਵਾ ਲਈ ਸੀ। ਜੱਥਾ ਜਦੋਂ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਉਥੇ ਸੌ ਕੁ ਸਿਪਾਹੀ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨਥੋੜੀ ਬਹੁਤ ਕਹਾ ਸੁਣੀ ਹੋਈ ਪਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਦਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਚਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਰਖਦੀ ਸੀ।

ਜੱਥਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੀ ਉਤਰਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਲੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਲਈ ਰਸਦ ਦਿਤੀ ਗਈ। ਜੱਥੇ ਨੇ ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਛੱਕਿਆ। ਰਾਤ ਹਨੇਰੇ ਪਏ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਬਾਹਰ ਲਗਦੀ ਮਾਲ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਮਹੰਤ ਦਾ ਭਰਾ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਥੇ ਨਾਲ ਝਗੜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਬਦਮਾਸ਼ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਜਥੇਦਾਰ ਝੱਬਰ ਨੇ ਖ਼ਬਰ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਕੀਤੀ- ਕੋਈ ਚਾਰ ਦਰਜਨ ਗੁੰਡੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਠਹਿਰਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਪੁਲਿਸ ਬਲ ਨਾਲ ਮੌਜੂਦ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿਤੀ ਗਈ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਛਾਪਾ ਮਾਰ ਕੇ ਚਾਲੀ ਪੰਜਾਹ ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਥਾਣੇ ਡੱਕਿਆ।

 
 

ਮਿਸ਼ਨ ਜਨਚੇਤਨਾ

ਅੰਦੋਲਨ ਤੇਜ ਕਰਨ ਦਾ

ਫੈਸਲਾ

ਹੱਕ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ ਅਧਾਰਤ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਹਿਤ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਸਰਗਰਮ ਸੰਸਥਾ ਮਿਸ਼ਨ ਜਨਚੇਤਨਾ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਤੇਜੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲਤਾ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਅੰਮਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ 16 ਅਕਤੂਬਰ ਦੇ ਦਿਨ ਹੋਏ ਅਠਾਰਵੇਂ ਸਾਲਾਨਾ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ।

ਪਹਿਲੇ ਮਤੇ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣ ਪਿਛੋਂ  ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਹੁਣ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪਸਾਰ ਵਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਤੋਂ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਈ ਕੈਂਪ ਵੀ ਲਗੇ ਹਨ, ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁੱਖੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਦੂਜਾ ਮਤਾ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਲਿਜਾਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਮਤੇ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਵਾਲ ਦੀ ਖੱਲ ਲਾਹੁਣ ਦੀ ਥਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਜਨ-ਹਿੱਤ ਨਾਲ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ। ਥਾਂ ਥਾਂ ਮਿਸ਼ਨ ਜਨਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕੈਂਪਸ ਬਣਾਏ ਜਾਣ ਅਤੇ  ਉਥੋਂ ਸਥਾਨਕ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਮ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾਵਾਂ ਉਪਲਬੱਧ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਣ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅੰਮਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਆਮ ਸ਼ਹਿਰੀਆਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਚ ਹਸਪਤਾਲ ਖੋਹਲਣ ਤੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

ਤੀਜੇ ਮਤੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਨਾਉਣ ਲਈ ਪਰਿੰਟ ਮੀਡੀਆ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਉਤੇ ਜੋਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜੀ ਵਿਚ ਇਹ ਮਾਰਚ, 2018 ਤਕ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਇਕ ਹੋਰ ਮਤੇ ਵਿਚ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਫਾਊਂਡਰ ਵਜੋਂ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਲੈਣ ਅਤੇ ਮਿਸ਼ਨ ਜਨਚੇਤਨਾ ਦਾ ਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਰਤਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾ ਦੇਣ। ਸਾਰੀਆਂ ਕਮੇਟੀਆਂ ਅਤੇ ਅਹੁੱਦੇ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਦਿਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਂ ਉਤੇ ਕਰਨ। ਆਪਣੇ ਨਾਂ ਉਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕੋਈ ਵੀ ਕਾਰਜ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਇਗਾ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾ ਉਸ ਦੀ ਜਿਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਲਇਗੀ।

 ਮਿਸ਼ਨ ਜਨਚੇਤਨਾ 

www.janchetna.net

ਵਿਖੇ ਪ੍ਕਾਸ਼ਿਤ ਵਿਚਾਰ

ਬਲਾਗਰ

harbhajansingh

janchetna.blogspot.in

ਉਤੇ ਵੀ ਪੋਸਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਜੇ ਕਿਸੇ ਦਿਨ, ਕਿਸੇ ਕਾਰਣ

www.janchetna.net

ਨਾ ਖੁੱਲੇ ਤਾਂ ਬਲਾਗਰ ਖੋਲ

ਕੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੜੀਆਂ ਜਾ

ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।